Αριστομένης Προβελέγγιος | Η αρχιτεκτονική ως ελευθερία και πειραματισμός

 

Ο Αριστομένης (Άρης) Προβελέγγιος (1914-1999) υπήρξε μια ιδιαίτερη και δύσκολα ταξινομήσιμη φυσιογνωμία της ελληνικής αρχιτεκτονικής. Αρχιτέκτονας, πολεοδόμος, ζωγράφος και ποιητής, αντιμετώπισε τον σχεδιασμό όχι ως μια αυτόνομη τεχνική δραστηριότητα, αλλά ως τρόπο κατανόησης και κριτικής του κόσμου. Το έργο του δεν συγκροτεί μια εύκολα αναγνωρίσιμη σχολή ούτε ένα σύστημα μορφολογικών κανόνων που επαναλαμβάνονται από κτίριο σε κτίριο. Αντίθετα, αποκαλύπτει μια ανήσυχη αναζήτηση, στην οποία η αρχιτεκτονική συνδέεται με την πολιτική, την τέχνη, την κοινωνική εμπειρία και τη μνήμη της πόλης.

Γεννημένος στην Αθήνα και μεγαλωμένος ανάμεσα στην πρωτεύουσα και τη Σίφνο, αποφοίτησε από την Αρχιτεκτονική Σχολή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου το 1936. Η διαδρομή του διακόπηκε από τον πόλεμο και την Εθνική Αντίσταση, στην οποία συμμετείχε ενεργά. Η εμπειρία της Κατοχής και των Δεκεμβριανών, κατά τα οποία τραυματίστηκε, δεν αποτέλεσε απλώς ένα επεισόδιο της προσωπικής του ιστορίας. Εντάχθηκε σε ένα ευρύτερο βίωμα που επηρέασε τη στάση του απέναντι στην κοινωνία, στην εξουσία και στην ευθύνη του δημιουργού. Για τον Προβελέγγιο, η αρχιτεκτονική δεν μπορούσε να αποκοπεί από τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες παράγεται ούτε από τις συνέπειες που έχει στην ανθρώπινη ζωή.

Το 1945 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι και, από το 1946 έως το 1951, εργάστηκε στο ατελιέ του Le Corbusier. Η εμπειρία αυτή τον έφερε σε άμεση επαφή με έναν από τους σημαντικότερους πυρήνες του μεταπολεμικού μοντερνισμού. Ωστόσο, η σχέση του με τη μοντέρνα αρχιτεκτονική δεν εξελίχθηκε σε άκριτη αποδοχή ενός διεθνούς ύφους. Τον ενδιέφερε η ελευθερία της σκέψης που μπορούσε να προσφέρει ο μοντερνισμός, όχι η μετατροπή του σε νέο δόγμα. Η καθαρότητα της γεωμετρίας, η ειλικρίνεια των υλικών και η αναζήτηση νέων χωρικών σχέσεων συνυπήρχαν στο έργο του με μια έντονη ευαισθησία απέναντι στην ιστορία και στην καθημερινή εμπειρία.

Η παραμονή του στη Γαλλία δεν περιορίστηκε στην επαγγελματική μαθητεία. Μετά τον Μάη του 1968 δίδαξε στο Παρίσι, εστιάζοντας στη μελέτη του περιβάλλοντος, ενώ παράλληλα διαμόρφωνε μια κριτική στάση απέναντι στον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι σύγχρονες πόλεις. Η πολεοδομία, στη σκέψη του, δεν μπορούσε να εξαντλείται στην κατανομή χρήσεων, στην κυκλοφορία και στην τεχνική διευθέτηση του χώρου. Έπρεπε να εξετάζει τη σχέση της πόλης με τη φύση, την κοινωνική ζωή και τη συλλογική μνήμη. Αυτή η οπτική αποτυπώθηκε και στα κείμενά του, με χαρακτηριστικό το «Το Πνεύμα της Πόλης», που συγκέντρωσε δοκίμια πολεοδομικού στοχασμού και ανέδειξε την Αθήνα ως πεδίο αρχιτεκτονικής αλλά και πολιτισμικής κριτικής.

Η Αθήνα υπήρξε για τον Προβελέγγιο κάτι περισσότερο από τόπος εργασίας. Ήταν μια πόλη που αγαπούσε, αλλά και μια πόλη της οποίας την αλλοίωση παρακολουθούσε με βαθιά ανησυχία. Η μεταπολεμική οικοδομική ανάπτυξη, η αποκοπή του αστικού ιστού από το φυσικό τοπίο και η κυριαρχία της κυκλοφορίας εις βάρος της ανθρώπινης κλίμακας τον απασχόλησαν επίμονα. Δεν αντιμετώπιζε την ιστορική πόλη ως μουσειακό αντικείμενο που έπρεπε να μείνει αμετάβλητο. Αντιλαμβανόταν, όμως, ότι η εξέλιξή της δεν μπορούσε να δικαιολογεί την καταστροφή κάθε σχέσης που είχε συγκροτήσει ανάμεσα στο τοπίο, στους δρόμους και στη ζωή των κατοίκων της. Η κριτική του στρεφόταν στην ιδέα της προόδου όταν αυτή ταυτιζόταν αποκλειστικά με την ταχύτητα, την οικονομική απόδοση και την ευκολία της μετακίνησης.

Η αρχιτεκτονική του αποκτά ιδιαίτερη σημασία μέσα από κτίρια που δεν επιδιώκουν να επιβληθούν ως μνημειακές χειρονομίες. Το ατελιέ της γλύπτριας Ιωάννας Σπητέρη, στην οδό Κυκλάδων, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η μακρόστενη όψη, η οργάνωση των ανοιγμάτων και η συνύπαρξη εμφανών υλικών, όπως το σκυρόδεμα, το μέταλλο και το ξύλο, συγκροτούν έναν χώρο που υπηρετεί την καλλιτεχνική εργασία χωρίς να την εγκλωβίζει σε ένα άκαμπτο πλαίσιο. Η αρχιτεκτονική λειτουργεί εδώ ως υποδομή δημιουργίας: οργανώνει τις χρήσεις, επιτρέπει διαφορετικές χωρικές σχέσεις και αφήνει τα έργα της γλύπτριας να αναπτύξουν τη δική τους παρουσία. Η κατασκευαστική σαφήνεια δεν στερεί από τον χώρο την εκφραστικότητα· αντίθετα, γίνεται το μέσο μέσα από το οποίο αυτή αποκτά υπόσταση.

Μια εντελώς διαφορετική κλίμακα εμφανίζεται στο μπαρ Au Revoir, στη λεωφόρο Πατησίων. Ο μικρός αυτός χώρος, με το ξύλο, τον θερμό φωτισμό, τις καμπύλες και την ιδιαίτερη διαμόρφωση του μπαρ, δείχνει πόσο μακριά βρισκόταν ο Προβελέγγιος από την αντίληψη ότι η αρχιτεκτονική αξίζει μόνο όταν αφορά μεγάλα ή θεσμικά έργα. Εδώ, η σύνθεση προκύπτει μέσα από τη λεπτομέρεια και την ατμόσφαιρα. Ο χώρος δεν επιδιώκει την ουδετερότητα ούτε την επίδειξη μιας καθαρής μορφολογικής ιδέας. Δημιουργεί χαρακτήρα, οικειότητα και μια σχεδόν θεατρική εμπειρία, χωρίς να χάνει την αρχιτεκτονική του συνοχή. Το Au Revoir είναι ένα παράδειγμα του πώς ένας μικρός εσωτερικός χώρος μπορεί να αποκτήσει πολιτισμική ζωή μέσα από τη χρήση, τις συναντήσεις και τις ιστορίες που συσσωρεύονται σε αυτόν.

Η ζωγραφική και η ποίηση δεν αποτελούσαν για τον Προβελέγγιο παράλληλες ενασχολήσεις αποκομμένες από την αρχιτεκτονική του. Συνιστούσαν διαφορετικούς τρόπους παρατήρησης και έκφρασης, που τροφοδοτούσαν την ίδια δημιουργική ανησυχία. Η ευαισθησία του απέναντι στη σύνθεση, στον ρυθμό και στη συμβολική δύναμη της εικόνας διαπερνά και τον τρόπο με τον οποίο προσέγγιζε τον χώρο. Παράλληλα, η δημόσια παρουσία του, η συμμετοχή του στον αρχιτεκτονικό διάλογο και η θητεία του ως προέδρου του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων πριν από τη δικτατορία φανερώνουν ότι αντιλαμβανόταν τον αρχιτέκτονα ως ενεργό πολίτη. Η κριτική δεν ήταν για εκείνον μια εξωτερική προσθήκη στο έργο, αλλά μέρος της ίδιας της δημιουργικής ευθύνης.

Αυτός ο συνδυασμός εικαστικής ελευθερίας, πολιτικής συνείδησης και αρχιτεκτονικής αναζήτησης εξηγεί γιατί το έργο του Προβελέγγιου δεν μπορεί να αποτιμηθεί αποκλειστικά με βάση τον αριθμό των κτιρίων που υλοποίησε. Η επαγγελματική του διαδρομή υπήρξε ασυνεχής, ενώ μεγάλο μέρος της δημιουργικής του ενέργειας διοχετεύθηκε στη διδασκαλία, στον πολεοδομικό στοχασμό και στη δημόσια παρέμβαση. Το γεγονός αυτό δεν μειώνει τη σημασία της κατασκευασμένης αρχιτεκτονικής του. Αντίθετα, επιτρέπει να δούμε τα έργα του ως συμπυκνωμένες εκφράσεις μιας ευρύτερης αντίληψης, η οποία αναζητούσε την ελευθερία όχι μόνο στη μορφή, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η αρχιτεκτονική σχετίζεται με την κοινωνία.

Ο Αριστομένης Προβελέγγιος πέθανε στην Αθήνα το 1999, αφήνοντας ένα έργο που αντιστέκεται στην εύκολη κατηγοριοποίηση. Δεν υπήρξε αρχιτέκτονας ενός ενιαίου ύφους ούτε δημιουργός που επιδίωξε να καθιερώσει μια προσωπική μορφολογική υπογραφή σε κάθε έργο. Η συνέπειά του βρίσκεται αλλού: στην άρνηση να αποδεχθεί την αρχιτεκτονική ως ουδέτερη υπηρεσία, αποκομμένη από την ιστορία, την πολιτική και τη ζωή. Η δική του μοντέρνα σκέψη δεν αναζητούσε την απελευθέρωση από κάθε μνήμη, αλλά τη δυνατότητα να μετασχηματίζεται η μνήμη σε σύγχρονη δημιουργία.

Ίσως γι’ αυτό η αρχιτεκτονική του παραμένει επίκαιρη. Σε μια εποχή κατά την οποία η εικόνα του κτιρίου συχνά προηγείται της εμπειρίας του και η ανάπτυξη της πόλης μετριέται με όρους ταχύτητας και απόδοσης, ο Προβελέγγιος υπενθυμίζει ότι ο χώρος δεν είναι ποτέ απλώς ένα αντικείμενο. Είναι φορέας σχέσεων, συγκρούσεων, επιθυμιών και συλλογικών αναμνήσεων. Η αξία της αρχιτεκτονικής δεν βρίσκεται μόνο σε όσα κατασκευάζει, αλλά και στα ερωτήματα που τολμά να θέσει για τον κόσμο που συμβάλλει να διαμορφωθεί.

Για τον Προβελέγγιο, η αρχιτεκτονική δεν ήταν ένας τρόπος να επιβάλει τη μορφή του πάνω στην πόλη. Ήταν ένας τρόπος να αμφισβητήσει όσα θεωρούσαμε αυτονόητα για αυτήν.