Νίκος Βαλσαμάκης | Η γεωμετρία της κατοίκησης και η τέχνη του μέτρου

 

Υπάρχει μια αρχιτεκτονική που επιδιώκει να εντυπωσιάσει με τη μορφή της και μια άλλη που κερδίζει την προσοχή μέσα από την ακρίβεια των σχέσεών της. Στο έργο του Νίκου Βαλσαμάκη, η καθαρότητα δεν είναι απουσία σύνθεσης, αλλά αποτέλεσμα μιας αυστηρής επεξεργασίας. Οι όγκοι, οι αναλογίες, το φως, τα υλικά και τα ανοίγματα αποκτούν τη θέση τους μέσα σε μια αρχιτεκτονική τάξη που δεν χρειάζεται να εξηγηθεί με λόγια για να γίνει αντιληπτή. Η λιτότητα λειτουργεί ως πειθαρχία: κάθε στοιχείο οφείλει να δικαιολογεί την παρουσία του, κάθε γραμμή να συμμετέχει στη συνολική ισορροπία και κάθε χώρος να υπηρετεί με ακρίβεια τόσο τη χρήση όσο και την εμπειρία του.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1924, ο Βαλσαμάκης σπούδασε στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, από όπου αποφοίτησε το 1953. Η επαγγελματική του πορεία άρχισε σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική αρχιτεκτονική αναζητούσε τη θέση της στη μεταπολεμική πραγματικότητα. Το μοντέρνο κίνημα είχε ήδη μεταβάλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι αρχιτέκτονες αντιλαμβάνονταν τη μορφή, την κατασκευή και τη λειτουργία. Στην Ελλάδα, ωστόσο, η εφαρμογή των νέων αρχών δεν αποτελούσε απλώς ζήτημα υιοθέτησης ενός διεθνούς ύφους. Έπρεπε να απαντήσει σε διαφορετικές κλιματικές συνθήκες, σε νέες ανάγκες κατοίκησης και σε μια πόλη που αναπτυσσόταν με ταχύτητα. Ο Βαλσαμάκης εντάχθηκε σε αυτή τη μεταβολή χωρίς να αντιμετωπίσει τον μοντερνισμό ως έτοιμη συνταγή. Τον χρησιμοποίησε ως πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούσε να αναπτύξει μια προσωπική, συνεπή και διαρκώς εξελισσόμενη αρχιτεκτονική γλώσσα.

Ήδη από τα πρώτα του έργα, η γεωμετρία γίνεται βασικό εργαλείο οργάνωσης. Οι καθαροί όγκοι, οι οριζόντιες και κατακόρυφες γραμμές, η σαφής διάκριση ανάμεσα στον φέροντα οργανισμό και τα στοιχεία πλήρωσης, καθώς και η προσεκτική χρήση των υλικών συγκροτούν ένα σύστημα που επιτρέπει στην αρχιτεκτονική να εκφράζεται χωρίς περιττές χειρονομίες. Η αναφορά στη διεθνή μοντέρνα παράδοση είναι εμφανής, ιδιαίτερα στην αυστηρότητα της σύνθεσης και στη σημασία που αποκτούν το σκυρόδεμα, το γυαλί και οι μεγάλες ενιαίες επιφάνειες. Εκείνο, όμως, που διαφοροποιεί το έργο του είναι η ικανότητά του να μεταφέρει αυτή την πειθαρχία σε πραγματικές συνθήκες κατοίκησης, προσαρμόζοντας κάθε φορά τις αρχές του στις ανάγκες του έργου και στα χαρακτηριστικά του τόπου.

Η κατοικία στην Ανάβυσσο, που σχεδιάστηκε το 1961 και ολοκληρώθηκε το 1963, αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα αυτής της αναζήτησης. Το κτίριο οργανώνεται ανάμεσα σε δύο λεπτές πλάκες οπλισμένου σκυροδέματος, ενώ οι μεγάλες γυάλινες επιφάνειες και οι περιορισμένες συμπαγείς τοιχοποιίες δημιουργούν μια σύνθεση έντονης οριζοντιότητας και διαφάνειας. Η κατοικία δεν αντιμετωπίζεται ως ένας κλειστός όγκος που τοποθετείται στο τοπίο, αλλά ως ένα σύστημα ορίων που επιτρέπει στον εσωτερικό και τον εξωτερικό χώρο να συνδέονται. Τα μεγάλα συρόμενα ανοίγματα, οι υπαίθριες επιφάνειες και η προσεκτική οργάνωση των χώρων διευρύνουν την εμπειρία της κατοίκησης πέρα από τα όρια του εσωτερικού. Η θέα, το φως και η παρουσία του περιβάλλοντος γίνονται ενεργά στοιχεία της αρχιτεκτονικής σύνθεσης.

Η κατοικία αυτή έχει συχνά συσχετιστεί με τη μοντέρνα αρχιτεκτονική του Mies van der Rohe, κυρίως εξαιτίας της γεωμετρικής αυστηρότητας, της διαφάνειας και της κατασκευαστικής ακρίβειας. Η σύγκριση είναι χρήσιμη, αρκεί να μην οδηγήσει στην αντίληψη ότι ο Βαλσαμάκης απλώς μεταφέρει ένα ξένο πρότυπο στην ελληνική πραγματικότητα. Το ουσιαστικό ενδιαφέρον βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η μοντέρνα αρχιτεκτονική επαναπροσδιορίζεται μέσα από το ελληνικό φως, το κλίμα και τη δυνατότητα της κατοικίας να ανοίγεται προς το ύπαιθρο. Η σχέση με το τοπίο δεν επιτυγχάνεται με διακοσμητικές αναφορές στην παράδοση, αλλά με την ίδια τη δομή του κτιρίου: με τα ανοίγματα, τις προβολές, τις σκιάσεις και τη συνέχεια των επιφανειών. Η αρχιτεκτονική γίνεται σύγχρονη όχι επειδή απομακρύνεται από τον τόπο, αλλά επειδή βρίσκει έναν νέο τρόπο να συνδεθεί μαζί του.

Παράλληλα, ο Βαλσαμάκης διαμόρφωσε μια ιδιαίτερα σημαντική παρουσία στην αρχιτεκτονική της πολυκατοικίας. Στην Αθήνα της μεταπολεμικής ανάπτυξης, η πολυκατοικία αποτελούσε το βασικό εργαλείο ανασυγκρότησης και επέκτασης της κατοικίας, συχνά με αποτέλεσμα την επανάληψη τυποποιημένων λύσεων. Το έργο του έδειξε ότι ακόμη και μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορούσε να υπάρξει ουσιαστική αρχιτεκτονική επεξεργασία. Η πρόσοψη δεν αντιμετωπίζεται ως ένα επίπεδο που πρέπει απλώς να καλύψει το κτίριο. Αποκτά ρυθμό μέσα από τα ανοίγματα, τα στηθαία, τις επιφάνειες και τις αναλογίες. Η σχέση ανάμεσα στους ιδιωτικούς χώρους και στην εξωτερική εικόνα του κτιρίου αποτελεί μέρος μιας ενιαίας σύνθεσης, στην οποία η λειτουργία και η μορφή δεν ανταγωνίζονται, αλλά αλληλοκαθορίζονται.

Η ίδια αρχιτεκτονική συνέπεια διακρίνεται και στα ξενοδοχεία Αμαλία, στους Δελφούς και στην Αρχαία Ολυμπία. Εδώ, το ζητούμενο δεν είναι πλέον η οργάνωση μιας ιδιωτικής κατοικίας, αλλά η δημιουργία χώρων φιλοξενίας σε τόπους με έντονη ιστορική και πολιτισμική σημασία. Η αρχιτεκτονική καλείται να ανταποκριθεί σε διαφορετικές κλίμακες χρήσης, να εξυπηρετήσει πολλούς ανθρώπους και ταυτόχρονα να διατηρήσει τη σαφήνεια της σύνθεσής της. Το ξενοδοχείο δεν χρειάζεται να μιμηθεί την ιστορική αρχιτεκτονική του τόπου για να ενταχθεί σε αυτόν. Μπορεί να αναζητήσει τη σχέση του μέσα από την κλίμακα, την οργάνωση των όγκων, την υλικότητα και τον τρόπο με τον οποίο ανοίγεται προς το περιβάλλον. Η σύγχρονη αρχιτεκτονική και η ιστορική μνήμη δεν χρειάζεται να εκφράζονται με την ίδια γλώσσα για να συνυπάρχουν.

Ένα ακόμη σταθερό στοιχείο της δουλειάς του είναι η προσοχή στη λεπτομέρεια. Η ακρίβεια της σύνθεσης δεν σταματά στην κάτοψη ή στην εξωτερική μορφή. Συνεχίζεται στον τρόπο με τον οποίο συναντώνται τα υλικά, στον σχεδιασμό των ανοιγμάτων, στην επιλογή των επιφανειών και στην ένταξη της επίπλωσης στον χώρο. Στην κατοικία της Ανάβυσσου, για παράδειγμα, στοιχεία της επίπλωσης σχεδιάστηκαν από τον ίδιο τον αρχιτέκτονα, ώστε να εντάσσονται στη συνολική αρχιτεκτονική αντίληψη. Η συνέπεια αυτή φανερώνει μια προσέγγιση στην οποία το κτίριο δεν αντιμετωπίζεται ως άθροισμα ανεξάρτητων αποφάσεων. Από τη γενική σύνθεση έως τη μικρότερη λεπτομέρεια, κάθε επιλογή συμμετέχει στην ίδια αναζήτηση ισορροπίας.

Η μακρά πορεία του Βαλσαμάκη αποδεικνύει, επίσης, ότι η αρχιτεκτονική συνέπεια δεν προϋποθέτει την επανάληψη μιας επιτυχημένης μορφής. Το έργο του εκτείνεται από κατοικίες και πολυκατοικίες έως ξενοδοχεία και κτίρια γραφείων, με διαφορετικές απαιτήσεις και διαφορετικές σχέσεις με το περιβάλλον. Η ενότητα δεν βρίσκεται στην εξωτερική ομοιότητα των κτιρίων, αλλά στον τρόπο με τον οποίο κάθε έργο οργανώνεται γύρω από σαφείς αρχές: λειτουργική λογική, καθαρότητα της γεωμετρίας, κατασκευαστική ακρίβεια και προσεκτική επεξεργασία της σχέσης ανάμεσα στον εσωτερικό και τον εξωτερικό χώρο. Η αρχιτεκτονική του δεν επιδιώκει να γίνει αναγνωρίσιμη με κάθε κόστος. Επιδιώκει να είναι ακριβής ως προς αυτό που χρειάζεται να εκφράσει.

Ο Νίκος Βαλσαμάκης κατέχει ξεχωριστή θέση στη μεταπολεμική ελληνική αρχιτεκτονική, επειδή υπηρέτησε τον μοντερνισμό χωρίς να τον μετατρέψει σε δογματικό σύστημα. Η λιτότητα του έργου του δεν είναι μια αισθητική αφαίρεση αποκομμένη από την πραγματικότητα. Είναι το αποτέλεσμα μιας σύνθεσης στην οποία η κατασκευή, η χρήση, το φως και το περιβάλλον αποκτούν συγκεκριμένη θέση. Η αρχιτεκτονική του δεν βασίζεται στην υπερβολή, αλλά στην πεποίθηση ότι η ποιότητα μπορεί να προκύψει από τη σωστή σχέση ανάμεσα στα στοιχεία ενός χώρου.

Ίσως αυτή να είναι και η βαθύτερη σημασία της τέχνης του μέτρου που χαρακτηρίζει το έργο του. Το μέτρο δεν είναι περιορισμός της δημιουργικότητας, αλλά η συνθήκη που της επιτρέπει να αποκτήσει ακρίβεια. Η γεωμετρία δεν είναι ψυχρή όταν υπηρετεί την ανθρώπινη εμπειρία, ούτε η λιτότητα γίνεται απρόσωπη όταν κάθε λεπτομέρεια έχει μελετηθεί. Στην αρχιτεκτονική του Βαλσαμάκη, η μορφή δεν χρειάζεται να υψώσει τη φωνή της για να γίνει αισθητή. Αρκεί να έχει βρει τις σωστές αναλογίες, το κατάλληλο φως και τη θέση της μέσα στον κόσμο. Και τότε, η απλότητα παύει να είναι απουσία και γίνεται η πιο απαιτητική μορφή πληρότητας.