Ηλίας Ζέγγελης | Η αρχιτεκτονική ως ιδέα πριν γίνει χώρος

 

Υπάρχουν αρχιτέκτονες που γίνονται γνωστοί από τα κτίρια που αφήνουν πίσω τους. Και υπάρχουν εκείνοι που διευρύνουν τα όρια της αρχιτεκτονικής ακόμη και μέσα από έργα που δεν κατασκευάστηκαν ποτέ. Ο Ηλίας Ζέγγελης ανήκε σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία.

Για εκείνον, η αρχιτεκτονική δεν εξαντλούνταν στην επίλυση ενός κτιριακού προγράμματος ούτε στην παραγωγή μιας ολοκληρωμένης μορφής. Μπορούσε να ξεκινήσει ως υπόθεση, ως αφήγηση, ως μια ριζοσπαστική ιδέα για την πόλη και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συνυπάρχουν μέσα της. Το σχέδιο δεν ήταν απλώς η αναπαράσταση ενός μελλοντικού κτιρίου. Ήταν ένας τρόπος να σκεφτούμε διαφορετικά την πραγματικότητα.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1937, ο Ζέγγελης σπούδασε αρχιτεκτονική στην Architectural Association του Λονδίνου, από όπου αποφοίτησε το 1961. Εκεί επέστρεψε ως διδάσκων το 1963, σε μια περίοδο κατά την οποία η σχολή εξελισσόταν σε ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια πειραματικής αρχιτεκτονικής σκέψης. Η διδασκαλία δεν αποτέλεσε μια παράλληλη δραστηριότητα στην επαγγελματική του πορεία. Έγινε βασικό πεδίο της δημιουργίας του, ένας τρόπος να αμφισβητεί τις καθιερωμένες βεβαιότητες, να δοκιμάζει ιδέες και να ενθαρρύνει τους νεότερους αρχιτέκτονες να αντιμετωπίζουν την πόλη ως ένα σύνθετο σύστημα πολιτικών, κοινωνικών και χωρικών σχέσεων.

Στην Architectural Association συνάντησε τον Rem Koolhaas, τότε φοιτητή του, με τον οποίο ανέπτυξε μια συνεργασία που επηρέασε καθοριστικά την αρχιτεκτονική των επόμενων δεκαετιών. Το 1975, ο Ζέγγελης, ο Koolhaas, η Ζωή Ζέγγελη και η Madelon Vriesendorp ίδρυσαν το Office for Metropolitan Architecture, γνωστό ως OMA. Η συνεισφορά του Ζέγγελη στα πρώτα χρόνια του γραφείου δεν περιορίστηκε στη σχεδιαστική συνεργασία. Συνδέθηκε με τη διαμόρφωση μιας νέας αντίληψης για το τι μπορούσε να είναι η αρχιτεκτονική: ένα πεδίο όπου η θεωρία, η εικόνα, η πολιτισμική ανάλυση και η κατασκευή δεν ακολουθούν υποχρεωτικά μια γραμμική πορεία, αλλά αλληλοτροφοδοτούνται.

Το 1972, πριν ακόμη από την ίδρυση της OMA, ο Ζέγγελης και ο Koolhaas, μαζί με τη Ζωή Ζέγγελη και τη Madelon Vriesendorp, ανέπτυξαν το Exodus, or the Voluntary Prisoners of Architecture. Η πρόταση φανταζόταν μια μακρά, αυστηρά οριοθετημένη ζώνη που διαπερνούσε το Λονδίνο, διαχωρίζοντας μια νέα αρχιτεκτονική επικράτεια από τον υπόλοιπο αστικό ιστό. Μέσα σε αυτήν, οι άνθρωποι θα μπορούσαν να επιλέγουν να ζουν, αποδεχόμενοι ταυτόχρονα τους κανόνες και τους περιορισμούς ενός σχεδιασμένου περιβάλλοντος. Η εικόνα ήταν σκόπιμα αμφίσημη: η αρχιτεκτονική εμφανιζόταν ως υπόσχεση μιας νέας ζωής, αλλά και ως μηχανισμός ελέγχου της.

Το Exodus δεν ήταν ένα συμβατικό σχέδιο πολεοδομικής αναμόρφωσης. Ήταν μια αρχιτεκτονική αφήγηση για την επιθυμία, την εξουσία, την ελευθερία και την απομόνωση. Με κολάζ, σχέδια και διαδοχικές σκηνές, η ομάδα κατασκεύασε έναν φανταστικό κόσμο που λειτουργούσε ταυτόχρονα ως πρόταση και ως κριτική. Το έργο έθετε ένα ερώτημα που θα διαπερνούσε μεγάλο μέρος της μετέπειτα αρχιτεκτονικής σκέψης του Ζέγγελη: μπορεί ο σχεδιασμός να αλλάξει τη ζωή των ανθρώπων ή μήπως κάθε απόπειρα οργάνωσής της εμπεριέχει αναπόφευκτα μια μορφή επιβολής; Η αρχιτεκτονική, σε αυτή την προσέγγιση, δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Κάνει τις αντιφάσεις ορατές.

Στο Hotel Sphinx, ένα ακόμη σημαντικό σχέδιο της δεκαετίας του 1970, η ίδια ερευνητική διάθεση μεταφέρθηκε στην πυκνότητα της Νέας Υόρκης. Το ξενοδοχείο φανταζόταν ένα σύνθετο αστικό οικοδόμημα, στο οποίο κατοικίες, χώροι αναψυχής και δημόσιες λειτουργίες συνυπήρχαν μέσα σε μια πυκνή, σχεδόν θεατρική δομή. Η πόλη δεν αντιμετωπιζόταν ως κάτι που έπρεπε να εξομαλυνθεί για να γίνει λειτουργικό. Η συμφόρηση, η συνύπαρξη διαφορετικών χρήσεων και η ένταση της μητροπολιτικής ζωής μετατρέπονταν σε δημιουργικές δυνατότητες. Το έργο πρότεινε ότι η πυκνότητα δεν είναι αναγκαστικά πρόβλημα προς επίλυση· μπορεί να αποτελέσει συνθήκη μιας πιο σύνθετης και απρόβλεπτης αστικής εμπειρίας.

Σε αυτές τις πρώιμες προτάσεις, η αναπαράσταση είχε καθοριστικό ρόλο. Τα σχέδια και οι εικόνες δεν υπηρετούσαν απλώς την επικοινωνία μιας λύσης που είχε ήδη αποφασιστεί. Συμμετείχαν ενεργά στην παραγωγή της αρχιτεκτονικής ιδέας. Η συνεργασία του Ζέγγελη με τη Ζωή Ζέγγελη, της οποίας η καλλιτεχνική συμβολή υπήρξε ουσιαστική στη δημιουργία των εικαστικών παρουσιάσεων των έργων της OMA, ανέδειξε τη δύναμη του χρώματος, του κολάζ και της αφήγησης ως εργαλείων αρχιτεκτονικής σκέψης. Η εικόνα μπορούσε να κατασκευάσει έναν κόσμο πριν αυτός αποκτήσει υλική υπόσταση και να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο το κοινό αντιλαμβανόταν την ίδια την πόλη.

Ωστόσο, η σκέψη του Ζέγγελη δεν παρέμεινε εγκλωβισμένη στα μεγάλα αστικά σενάρια. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, τα σχέδια για κατοικίες στην Αντίπαρο έφεραν στο προσκήνιο μια διαφορετική σχέση με τον τόπο. Το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε από τη μητροπολιτική συμφόρηση στο αιγαιοπελαγίτικο τοπίο, στην τοπογραφία, στο φως και στη γεωμετρία του ορίζοντα. Η σύγχρονη αρχιτεκτονική αναζητούσε εδώ τη σχέση της με μια συγκεκριμένη γεωγραφία, χωρίς να καταφεύγει στην απλή αναπαραγωγή παραδοσιακών μορφών. Το τοπίο δεν λειτουργούσε ως γραφικό φόντο, αλλά ως ενεργός παράγοντας του σχεδιασμού. Η μετάβαση από τη μεγαλούπολη στο Αιγαίο δεν σήμαινε εγκατάλειψη του πειραματισμού· αποκάλυπτε την ικανότητα της ίδιας αρχιτεκτονικής σκέψης να δοκιμάζεται σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες.

Το 1987 ο Ζέγγελης ίδρυσε με την αρχιτέκτονα Ελένη Γιγάντες το γραφείο Gigantes Zenghelis Architects, με δραστηριότητα στο Λονδίνο και στην Αθήνα. Στα έργα της περιόδου αυτής συγκαταλέγεται η κατοικία δίπλα στο Checkpoint Charlie στο Βερολίνο, η οποία αναπτύχθηκε από μια προηγούμενη πρόταση της OMA και ολοκληρώθηκε το 1990. Αργότερα, ένα από τα σημαντικότερα υλοποιημένα έργα του γραφείου υπήρξε το Ashikita House of Youth στην Ιαπωνία, που ολοκληρώθηκε το 1998. Η μετάβαση από τα θεωρητικά σχέδια στα κατασκευασμένα έργα ανέδειξε μια ακόμη πλευρά του δημιουργού: την προσπάθειά του να διατηρήσει την ερευνητική ελευθερία της αρχιτεκτονικής ιδέας και μέσα στις απαιτήσεις της πραγματικής κατασκευής.

Παράλληλα, η διδασκαλία παρέμεινε ο σταθερός άξονας της πορείας του. Δίδαξε σε σημαντικά ευρωπαϊκά αρχιτεκτονικά ιδρύματα, μεταξύ των οποίων η Kunstakademie του Ντίσελντορφ, το Berlage Institute και η Accademia di Architettura στο Mendrisio. Για πολλές γενιές φοιτητών, η αρχιτεκτονική μέσα από τη διδασκαλία του δεν ήταν μια κλειστή πειθαρχία με προκαθορισμένες μεθόδους, αλλά μια διαδικασία έρευνας που απαιτούσε φαντασία, θεωρητική αυστηρότητα και διάθεση αμφισβήτησης. Το ερώτημα δεν ήταν μόνο πώς θα σχεδιαστεί ένα κτίριο, αλλά γιατί πρέπει να πάρει αυτή τη μορφή, ποιες κοινωνικές σχέσεις οργανώνει και ποια αντίληψη για τον κόσμο εκφράζει.

Ο Ηλίας Ζέγγελης πέθανε στις 30 Αυγούστου 2026, σε ηλικία 89 ετών. Η παρακαταθήκη του δεν μετριέται μόνο μέσα από τα κτίρια που σχεδίασε ή τα σχέδια που παρέμειναν ανυλοποίητα. Βρίσκεται και στον τρόπο με τον οποίο διεύρυνε την έννοια της αρχιτεκτονικής, αντιμετωπίζοντάς την ως μορφή γνώσης και επινόησης. Έδειξε ότι μια ιδέα μπορεί να έχει αρχιτεκτονική υπόσταση πριν γίνει κτίριο, επειδή ήδη οργανώνει έναν τρόπο να σκεφτόμαστε τον χώρο, την κοινωνία και τις δυνατότητες της ζωής μέσα στην πόλη.

Σε μια εποχή όπου η αρχιτεκτονική αξιολογείται συχνά μέσα από την εικόνα, την εμβληματικότητα και την κατασκευαστική της ολοκλήρωση, ο Ζέγγελης υπενθυμίζει ότι το σχέδιο μπορεί να είναι κάτι πολύ περισσότερο από την προαναγγελία ενός έργου. Μπορεί να είναι ένα εργαλείο κριτικής, μια δοκιμή του πιθανού, μια αμφισβήτηση όσων θεωρούμε δεδομένα. Γιατί η αρχιτεκτονική δεν αρχίζει πάντοτε με την κατασκευή ενός χώρου. Μερικές φορές αρχίζει με την ανακάλυψη ότι ο χώρος και μαζί του η ζωή που φιλοξενεί θα μπορούσε να είναι διαφορετικός.