Στέφανος Πολυζωίδης | Η αρχιτεκτονική ανάμεσα στην πόλη και την κατοίκηση

 

Η αρχιτεκτονική δεν αρχίζει πάντοτε από ένα κτίριο. Μπορεί να αρχίζει από τον δρόμο που οδηγεί σε αυτό, από την πλατεία που συγκεντρώνει τους ανθρώπους, από τη σχέση της κατοικίας με το πεζοδρόμιο και από τον τρόπο με τον οποίο μια γειτονιά επιτρέπει στους κατοίκους της να μοιράζονται τον ίδιο χώρο. Αυτή η διευρυμένη αντίληψη για τον σχεδιασμό βρίσκεται στον πυρήνα της επαγγελματικής και θεωρητικής πορείας του Στέφανου Πολυζωίδη, ενός αρχιτέκτονα ελληνικής καταγωγής που συνέδεσε το έργο του με τη διεθνή συζήτηση για το μέλλον των πόλεων.

Σε αντίθεση με μια αρχιτεκτονική που αντιμετωπίζει κάθε κτίριο ως αυτόνομο αντικείμενο, ο Πολυζωίδης ενδιαφέρεται για το σύνολο των σχέσεων που διαμορφώνουν την αστική ζωή. Η κλίμακα του δρόμου, η συνέχεια του δημόσιου χώρου, η ποικιλία των χρήσεων και η δυνατότητα της καθημερινής μετακίνησης με τα πόδια αποκτούν κεντρική σημασία. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να σχεδιαστούν όμορφα κτίρια, αλλά να δημιουργηθούν τόποι που μπορούν να υποστηρίξουν μια κοινότητα και να παραμείνουν ζωντανοί μέσα στον χρόνο.

Η διαδρομή του ξεκίνησε στην Αθήνα, όπου γεννήθηκε το 1946, και συνεχίστηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σπούδασε αρχιτεκτονική και πολεοδομία στο Πανεπιστήμιο Princeton και εγκαταστάθηκε στη Νότια Καλιφόρνια το 1973. Εκεί, μέσα από την πανεπιστημιακή διδασκαλία, την έρευνα και την επαγγελματική πρακτική, διαμόρφωσε μια προσέγγιση που συνέδεε την ιστορική γνώση της αρχιτεκτονικής με την ανάγκη για σύγχρονες, λειτουργικές και ανθρώπινες πόλεις.

Το 1982 ίδρυσε, μαζί με την Elizabeth Moule, το αρχιτεκτονικό γραφείο Moule & Polyzoides, με έδρα την Πασαντίνα. Το έργο του γραφείου εκτείνεται από την κατοικία και τα δημόσια κτίρια έως τον σχεδιασμό πανεπιστημιουπόλεων, γειτονιών και ολόκληρων αστικών περιοχών. Αυτή η πολυεπίπεδη δραστηριότητα έχει σημασία, επειδή αποκαλύπτει μια σταθερή θέση: η αρχιτεκτονική και ο πολεοδομικός σχεδιασμός δεν αποτελούν δύο ανεξάρτητες διαδικασίες. Το κτίριο αποκτά πληρέστερο νόημα όταν συνδέεται με τον δρόμο, τη γειτονιά και την πόλη, ενώ ο αστικός σχεδιασμός παραμένει αφηρημένος όταν δεν μπορεί να μεταφραστεί σε συγκεκριμένους χώρους κατοίκησης.

Η σημαντικότερη συμβολή του Πολυζωίδη στη διεθνή συζήτηση συνδέεται με το New Urbanism, το κίνημα του Νέου Πολεοδομικού Σχεδιασμού. Υπήρξε ένας από τους συνιδρυτές του Congress for the New Urbanism και συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας διαφορετικής προσέγγισης απέναντι στην αστική εξάπλωση και στον μεταπολεμικό σχεδιασμό που διαχώριζε αυστηρά τις χρήσεις και εξαρτούσε την καθημερινή ζωή από το αυτοκίνητο. Το ρεύμα αυτό υποστήριξε την επιστροφή σε συμπαγείς γειτονιές, σε δρόμους που ευνοούν την πεζή μετακίνηση, σε μικτές χρήσεις και σε δημόσιους χώρους που ενθαρρύνουν τη συνάντηση. Ο ίδιος ο Πολυζωίδης συνδέεται με την καθιέρωση του όρου New Urbanism το 1991.

Η σημασία αυτής της προσέγγισης γίνεται σαφέστερη αν αναλογιστούμε τι συμβαίνει όταν η πόλη οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από την κυκλοφορία των αυτοκινήτων, τις απομονωμένες οικιστικές ενότητες και τις μεγάλες αποστάσεις. Ο δρόμος παύει να λειτουργεί ως δημόσιος χώρος και μετατρέπεται κυρίως σε διάδρομο μετακίνησης. Οι καθημερινές δραστηριότητες απομακρύνονται μεταξύ τους, οι αυθόρμητες συναντήσεις περιορίζονται και η γειτονιά χάνει μέρος της αυτονομίας της. Για τον Πολυζωίδη, η αναστροφή αυτής της συνθήκης δεν απαιτεί μόνο διαφορετικά κτίρια, αλλά μια διαφορετική αντίληψη για το πώς συγκροτείται η κοινότητα μέσα στον χώρο.

Χαρακτηριστικό πεδίο της σκέψης του είναι η κατοικία με εσωτερική αυλή. Η μελέτη Los Angeles Courtyard Housing: A Typological Analysis, την οποία συνυπέγραψε το 1977, διερεύνησε έναν τύπο κατοίκησης με βαθιές ρίζες στην αρχιτεκτονική ιστορία της πόλης, εξετάζοντας πώς θα μπορούσε να απαντήσει στις συνθήκες της σύγχρονης αστικής ζωής. Η αυλή λειτουργεί ως ενδιάμεσος χώρος ανάμεσα στην ιδιωτική κατοικία και στο δημόσιο περιβάλλον: προσφέρει φως και αέρα, οργανώνει τις εισόδους και τις κινήσεις και δημιουργεί μια κοινή εσωτερική αναφορά για τους κατοίκους. Δεν είναι απλώς ένα μορφολογικό χαρακτηριστικό, αλλά ένας τρόπος να συνδυαστούν η ιδιωτικότητα και η συλλογική εμπειρία.

Αυτή η αναζήτηση συνδέεται και με το ενδιαφέρον του για την ιστορική αρχιτεκτονική της Καλιφόρνιας. Μέσα από βιβλία, έρευνες και εκθέσεις, ο Πολυζωίδης ασχολήθηκε με δημιουργούς και αρχιτεκτονικές παραδόσεις που διαμόρφωσαν την ταυτότητα της περιοχής, μεταξύ των οποίων ο R. M. Schindler, ο Myron Hunt και ο Wallace Neff. Η ιστορική μελέτη δεν λειτουργεί εδώ ως νοσταλγική επιστροφή σε παλαιότερα πρότυπα. Προσφέρει εργαλεία για την κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στο κτίριο, στο κλίμα, στα διαθέσιμα υλικά και στον τρόπο ζωής. Η παράδοση γίνεται πηγή γνώσης που μπορεί να αξιοποιηθεί κριτικά, αντί να μετατρέπεται σε έτοιμο ύφος.

Το έργο του δεν βρίσκεται, ωστόσο, έξω από τις αντιφάσεις του σύγχρονου αστικού σχεδιασμού. Η αναφορά σε παραδοσιακές μορφές και η επιδίωξη μιας πιο ανθρώπινης κλίμακας δεν εγγυώνται από μόνες τους κοινωνική ισότητα ή ζωντανές κοινότητες. Μια καλοσχεδιασμένη γειτονιά μπορεί να παραμείνει απρόσιτη σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού, εάν το κόστος κατοικίας και η πολιτική διαχείριση αποκλείουν όσους δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να εγκατασταθούν εκεί. Αντίστοιχα, η αισθητική συνοχή δεν αρκεί για να εξασφαλίσει τη συμπερίληψη. Η ουσιαστική αξιολόγηση του New Urbanism απαιτεί, επομένως, να εξετάζουμε όχι μόνο τις μορφές και τις χωρικές αρχές του, αλλά και τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες εφαρμόζεται.

Αυτή η κριτική διάσταση δεν αναιρεί τη σημασία του Πολυζωίδη. Αντίθετα, μας βοηθά να διαβάσουμε το έργο του πέρα από μια απλουστευτική αντιπαράθεση ανάμεσα στην παραδοσιακή και στη μοντέρνα πόλη. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να επιστρέψουμε σε μια παλαιότερη εικόνα του αστικού χώρου, αλλά αν μπορούμε να ανακτήσουμε όσα έκαναν τις πόλεις αναγνώσιμες, προσβάσιμες και φιλικές προς την καθημερινή ζωή, εντάσσοντάς τα στις σημερινές κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανάγκες.

Το 2020 ο Πολυζωίδης ανέλαβε τη θέση του κοσμήτορα της Σχολής Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Notre Dame, συνεχίζοντας τη δραστηριότητά του στη διδασκαλία, στην έρευνα και στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης. Η πορεία του συνδέει έτσι την επαγγελματική πράξη με τη θεωρητική αναζήτηση και την παιδεία, αναδεικνύοντας την ανάγκη να αντιμετωπίζεται η πόλη ως κοινό πολιτισμικό έργο και όχι μόνο ως τεχνικό ή οικονομικό προϊόν.

Η αρχιτεκτονική σκέψη του Στέφανου Πολυζωίδη μάς οδηγεί τελικά σε μια απλή αλλά απαιτητική διαπίστωση: η ποιότητα της πόλης δεν κρίνεται μόνο από τα κτίρια που ξεχωρίζουν, αλλά και από τους χώρους που επιτρέπουν στην καθημερινότητα να αναπτυχθεί. Από τον δρόμο που μπορεί κανείς να περπατήσει μέχρι την αυλή που γίνεται τόπος συνάντησης, η αρχιτεκτονική αποκτά κοινωνικό νόημα όταν δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια πιο ουσιαστική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και στον τόπο.

Γιατί η πόλη δεν είναι απλώς το πλαίσιο της ζωής μας. Είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους η ζωή γίνεται κοινή εμπειρία.