Ζήσης Κοτιώνης | Η αρχιτεκτονική ως αφήγηση και πολιτισμική εμπειρία

 

Υπάρχουν αρχιτέκτονες που ξεκινούν από ένα οικόπεδο, ένα πρόγραμμα και μια κατασκευαστική ανάγκη. Ο Ζήσης Κοτιώνης ξεκινά συχνά από ένα ερώτημα. Τι σημαίνει να κατοικείς; Πώς συγκροτείται ένας τόπος; Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στο σώμα και στον χώρο, στην πόλη και στους ανθρώπους της, στην ανθρώπινη δημιουργία και στον φυσικό κόσμο; Στο έργο του, η αρχιτεκτονική δεν περιορίζεται στην παραγωγή κτιρίων. Διασταυρώνεται με τη θεωρία, τη λογοτεχνία, τις εικαστικές τέχνες και την κοινωνική έρευνα, διεκδικώντας τη δυνατότητα να ερμηνεύει την πραγματικότητα και, ταυτόχρονα, να προτείνει άλλους τρόπους ζωής μέσα σε αυτήν.

Γεννημένος το 1960, ο Κοτιώνης σπούδασε αρχιτεκτονική στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου ολοκλήρωσε και τη διδακτορική του διατριβή το 1994. Η επαγγελματική και ακαδημαϊκή του πορεία αναπτύχθηκε παράλληλα με μια έντονη συγγραφική και καλλιτεχνική δραστηριότητα. Ως καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, αλλά και ως δημιουργός, έχει διερευνήσει τις σχέσεις ανάμεσα στην αρχιτεκτονική σύνθεση, την πολιτισμική ταυτότητα, το τοπίο, την κοινωνική ζωή και τις σύγχρονες μορφές κατοίκησης. Το εύρος αυτής της δραστηριότητας δεν αποτελεί απλώς μια συνύπαρξη διαφορετικών ενδιαφερόντων. Αποκαλύπτει μια σταθερή θέση: ότι ο χώρος δεν μπορεί να κατανοηθεί ανεξάρτητα από τις ιδέες, τις αφηγήσεις και τις πρακτικές που τον συγκροτούν.

Στο βιβλίο του Η τρέλα του τόπου: Αρχιτεκτονική στο ελληνικό τοπίο, ο τόπος αναδεικνύεται ως κάτι πολύ περισσότερο από γεωγραφικό δεδομένο ή σκηνικό μιας αρχιτεκτονικής επέμβασης. Είναι ένα πεδίο στο οποίο συναντώνται η ιστορία, η γεωγραφία, η συλλογική μνήμη και η ανθρώπινη επιθυμία. Η αρχιτεκτονική καλείται να διαπραγματευτεί αυτή την πολυπλοκότητα χωρίς να την απλοποιήσει σε μια αναγνωρίσιμη μορφή ή σε ένα σύνολο παραδοσιακών συμβόλων. Η σχέση με το ελληνικό τοπίο δεν εξαντλείται στην αναζήτηση μιας ιδιαίτερης αισθητικής. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο κατοικούμε έναν τόπο, τον μεταβάλλουμε και ταυτόχρονα διαμορφωνόμαστε από αυτόν. Ο τόπος δεν είναι μια σταθερή κληρονομιά που απλώς παραλαμβάνουμε· είναι μια σχέση που ανανεώνεται, δοκιμάζεται και επαναπροσδιορίζεται.

Η ίδια αναζήτηση επανέρχεται στο βιβλίο Πού είναι η Αθήνα; Μια πολιτική τοπογραφία της σύγχρονης Αθήνας. Το ερώτημα του τίτλου δεν ζητά γεωγραφικές συντεταγμένες. Στρέφεται στην ταυτότητα μιας πόλης που μεταβάλλεται διαρκώς και στην αδυναμία να περιοριστεί σε μία ενιαία εικόνα. Η Αθήνα διαβάζεται μέσα από τις αντιφάσεις της: την πυκνότητα και τα κενά της, την επίσημη ιστορία και τις ανεπίσημες πρακτικές, τις διαφορετικές κοινωνικές πραγματικότητες που συνυπάρχουν στον ίδιο αστικό χώρο. Η πόλη δεν είναι μόνο το αποτέλεσμα του πολεοδομικού σχεδιασμού. Παράγεται καθημερινά από τις μετακινήσεις, τις συναντήσεις, τις συγκρούσεις, τις επινοήσεις και τις ανάγκες όσων τη χρησιμοποιούν. Έτσι, η αρχιτεκτονική μετατρέπεται σε εργαλείο κριτικής ανάγνωσης του αστικού βίου, πέρα από τα όρια του κτιρίου.

Για τον Κοτιώνη, ωστόσο, η θεωρία δεν αποτελεί έναν κόσμο αποκομμένο από την πράξη. Οι ιδέες δοκιμάζονται μέσα από κατασκευές, εγκαταστάσεις, δημόσιες δράσεις και αρχιτεκτονικές προτάσεις που επιτρέπουν στον χώρο να λειτουργήσει ως εμπειρία. Η ίδρυση της ομάδας Urban Void στα τέλη της δεκαετίας του 1990 συνδέθηκε με την εισαγωγή επιτελεστικών πρακτικών στην ελληνική αρχιτεκτονική σκηνή. Ο χώρος δεν αντιμετωπίζεται πλέον αποκλειστικά ως κάτι που σχεδιάζεται και παραδίδεται ολοκληρωμένο, αλλά ως πεδίο δράσης, συμμετοχής και προσωρινής μεταμόρφωσης. Η αρχιτεκτονική μπορεί να συμβεί μέσα από μια χειρονομία, μια συλλογική δραστηριότητα ή μια εφήμερη κατασκευή, αρκεί να μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και χρησιμοποιούν το περιβάλλον τους.

Μια από τις χαρακτηριστικές εκφράσεις αυτής της σκέψης είναι το Multidomes, η έρευνά του γύρω από την πολλαπλότητα, τα κοινά και την αρχιτεκτονική, η οποία παρουσιάστηκε και στο Μουσείο Μπενάκη το 2012. Η έννοια της κατοίκησης διευρύνεται εδώ πέρα από το ιδιωτικό σπίτι και την ατομική ιδιοκτησία. Ο χώρος εξετάζεται ως πεδίο κοινής χρήσης, κοινωνικής συνύπαρξης και συλλογικής δυνατότητας. Σε μια εποχή κατά την οποία μεγάλο μέρος του αστικού περιβάλλοντος οργανώνεται γύρω από την ατομική κατανάλωση και την ιδιωτικοποίηση, το ερώτημα των κοινών αποκτά ιδιαίτερη σημασία: ποιοι χώροι μπορούν να ανήκουν σε όλους, πώς συγκροτούνται οι κοινότητες και με ποιους τρόπους η αρχιτεκτονική μπορεί να υποστηρίξει σχέσεις που δεν καθορίζονται αποκλειστικά από την οικονομική αξία της γης.

Το 2010, ο Κοτιώνης και η ποιήτρια Φοίβη Γιαννίση συνδιαμόρφωσαν την ελληνική συμμετοχή στη 12η Διεθνή Έκθεση Αρχιτεκτονικής της Βενετίας, με το έργο Κιβωτός: Παλαιοί σπόροι για νέους πολιτισμούς. Η πρόταση συνέδεσε την αρχιτεκτονική με τη διατήρηση των σπόρων, τη γεωργική γνώση και τις πολιτισμικές πρακτικές που οργανώνονται γύρω από την καλλιέργεια και την τροφή. Η κιβωτός δεν λειτουργούσε μόνο ως αρχιτεκτονικό αντικείμενο, αλλά και ως σύμβολο διαφύλαξης μιας γνώσης που κινδυνεύει να χαθεί όταν οι τοπικές ποικιλίες, οι καλλιεργητικές συνήθειες και οι παραδοσιακές μορφές ανταλλαγής υποχωρούν μπροστά στην ομογενοποίηση της παραγωγής. Η αρχιτεκτονική συνδεόταν έτσι με ένα ευρύτερο οικολογικό και πολιτισμικό ζήτημα: πώς διατηρούνται οι προϋποθέσεις για τη συνέχεια της ζωής και πώς οι παλαιότερες γνώσεις μπορούν να αποκτήσουν νέο νόημα στο παρόν.

Η σχέση ανάμεσα στην τεχνική, στη φύση και στον ανθρώπινο πολιτισμό γίνεται ακόμη πιο σύνθετη στο έργο Ο Αναξίμανδρος στη Φουκουσίμα: Γενεαλογίες της τεχνικής. Η αναφορά στον προσωκρατικό φιλόσοφο συναντά την εμπειρία της πυρηνικής καταστροφής στη Φουκουσίμα, ανοίγοντας ένα πεδίο στοχασμού γύρω από τα όρια της τεχνολογικής ισχύος και τις συνέπειες της ανθρώπινης επέμβασης στη φύση. Η τεχνική δεν παρουσιάζεται απλώς ως ουδέτερο μέσο που εξυπηρετεί προκαθορισμένους σκοπούς. Εντάσσεται σε ένα σύστημα σχέσεων και εξαρτήσεων, όπου η πρόοδος, ο κίνδυνος και η ευθύνη συνδέονται αξεδιάλυτα. Η αρχιτεκτονική, σε αυτή την προοπτική, δεν μπορεί να απομονωθεί από τις οικολογικές και πολιτικές συνθήκες της εποχής της. Κάθε κατασκευή αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου κόσμου υλικών, ενέργειας και συνεπειών.

Η ευρύτητα των ενδιαφερόντων του αποτυπώνεται και στην αρχιτεκτονική του πρακτική, από κατοικίες και δημόσια κτίρια έως αστικές προτάσεις, εγκαταστάσεις και έργα που κινούνται στα όρια της τέχνης και του σχεδιασμού. Στα έργα του περιλαμβάνονται το Πολιτιστικό Κέντρο Βόλου, το κτίριο του Τμήματος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και η πρόταση για το Μητροπολιτικό Πάρκο Υμηττού. Δεν αποτελούν όλα εκφράσεις μιας ενιαίας μορφολογικής γλώσσας. Συνδέονται περισσότερο από τον τρόπο με τον οποίο ο σχεδιασμός εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στη χρήση, στο περιβάλλον, στη συλλογική ζωή και στην πολιτισμική σημασία του χώρου. Η αρχιτεκτονική δεν είναι εδώ μια μορφή που επαναλαμβάνεται, αλλά μια διαδικασία που προσαρμόζεται σε διαφορετικά ερωτήματα.

Αυτό που διακρίνει τελικά τον Ζήση Κοτιώνη είναι η άρνησή του να διαχωρίσει αυστηρά τον αρχιτέκτονα από τον συγγραφέα, τον ερευνητή από τον καλλιτέχνη και τη θεωρία από την πράξη. Κάθε πεδίο προσφέρει διαφορετικά εργαλεία για να προσεγγιστεί το ίδιο σύνθετο αντικείμενο: η ανθρώπινη παρουσία μέσα στον κόσμο. Η γραφή επιτρέπει να διατυπωθούν ερωτήματα που δεν χωρούν εύκολα σε μια κάτοψη. Η εικαστική πράξη καθιστά αισθητές σχέσεις που η συμβατική αναπαράσταση ενδέχεται να αφήσει αθέατες. Και η κατασκευή δοκιμάζει τις ιδέες μέσα στην αντίσταση των υλικών, στις ανάγκες των ανθρώπων και στις πραγματικές συνθήκες ενός τόπου.

Το έργο του δεν προσφέρει ένα κλειστό σύστημα απαντήσεων ούτε προτείνει ένα νέο αρχιτεκτονικό ύφος προς μίμηση. Προσφέρει κάτι πιο ανοιχτό: μια μέθοδο διερεύνησης. Μας καλεί να δούμε το τοπίο ως πολιτισμικό απόθεμα, την πόλη ως πολιτικό πεδίο, την κατοίκηση ως κοινωνική πράξη και την αρχιτεκτονική ως μια μορφή σκέψης που αποκτά υλική υπόσταση. Σε αυτή τη θεώρηση, ο χώρος δεν είναι ποτέ απολύτως δεδομένος. Μπορεί να ερμηνευτεί ξανά, να μοιραστεί διαφορετικά και να αποκτήσει νέες σημασίες μέσα από τις πρακτικές των ανθρώπων που τον ζουν.

Ίσως, λοιπόν, η πιο ουσιαστική συμβολή του Ζήση Κοτιώνη να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διεύρυνση του αρχιτεκτονικού βλέμματος. Στην επιμονή ότι ένα κτίριο δεν είναι μόνο μια απάντηση σε μια ανάγκη, αλλά και μια πρόταση για το πώς θα μπορούσαμε να υπάρχουμε μαζί. Ότι ένας τόπος δεν εξαντλείται στη μορφή του, αλλά συνεχίζει να παράγεται μέσα από τις ιστορίες, τις μνήμες και τις επιθυμίες που φιλοξενεί. Και ότι η αρχιτεκτονική, όταν συνομιλεί ουσιαστικά με τον πολιτισμό, δεν οργανώνει απλώς τον χώρο. Μας βοηθά να ανακαλύψουμε ξανά το νόημά του.